Ailede üstlenilen roller: Kahraman, uzlaştırıcı, görünmez çocuk

Her toplantıda ortamı yumuşatan kişi sen misin? Ya da herkes bir sorunla karşılaştığında aklına ilk gelen, “Nasılsa o halleder” denen kişi? Belki de tam tersi; kalabalıkta kendini hep biraz geride, fark edilmeden duran biri olarak hissediyorsun.

Bunlar yalnızca kişilik özellikleri olmayabilir. Kök Aile modelinde, çocukların aile içinde farkında olmadan belirli roller üstlendiğine ve bu rollerin yetişkinlikte de devam ettiğine bakarız. Bu yazıda en sık karşılaşılan üç role, kahraman, uzlaştırıcı ve görünmez çocuk rollerine birlikte göz atalım.

Okurken kendini birden fazla rolde görebilirsin; bu son derece doğaldır. Kardeş sayısı, doğum sırası, ailenin yaşadığı zorluklar ve evdeki ilişkiler, hangi rolün kime düştüğünü etkiler. Tek çocuk olan biri bile, ailenin ihtiyacına göre birkaç rolü aynı anda taşımış olabilir. Bu yazıyı bir test gibi değil, kendi hikâyene bakmak için bir ayna gibi kullanmanı öneririm. Hangi satırda içinde bir şey kıpırdıyorsa, belki de bakman gereken yer orasıdır.

Aile bir sistemdir

Bir aileyi, parçaları birbirine bağlı bir sistem gibi düşünebilirsin. Bir parça zorlandığında diğerleri dengeyi korumak için yer değiştirir. Ebeveynler arasında gerginlik varsa, maddi sıkıntı yaşanıyorsa ya da ailede biri uzun süre zor bir dönemden geçiyorsa, çocuklar bu boşluğu doldurmak için kendiliğinden bir pozisyon alır.

Bu roller kimse tarafından açıkça verilmez. Çocuk, neyin takdir gördüğünü, neyin ortamı sakinleştirdiğini, neyin onu güvende tuttuğunu sezerek bu rollere yerleşir. O dönem için bu, ailede ayakta kalmanın yaratıcı bir yoludur.

Kahraman çocuk

Kahraman çocuk, ailenin gururu olmaya çalışır. Başarılıdır, sorumluluk sahibidir, erken olgunlaşır. Ebeveynlerin yükünü hafifletmek için kardeşlerine bakar, derslerinde iyi olur, sorun çıkarmaz.

Yetişkinlikte kahraman, genellikle iş hayatında öne çıkar. Ama içeride sık sık şu duygular eşlik eder: yetersizlik korkusu, dinlenememe, hata yapmaya tahammülsüzlük ve “her şey bana bağlı” hissi. Yardım istemek ona zor gelir; çünkü çocukken yardım eden hep o olmuştur.

Uzlaştırıcı çocuk

Uzlaştırıcı çocuk, evdeki gerilimi hisseden ve onu yatıştırmaya çalışan çocuktur. Anne ile baba arasında köprü olur, şakalarla ortamı yumuşatır, herkesin ne hissettiğini sezer.

Yetişkinlikte uzlaştırıcı, çevresindeki herkesin duygusal hâlini taşımaya devam edebilir. Çatışmadan kaçınır, kendi ihtiyaçlarını söylemekte zorlanır ve ilişkilerde fazla uyumlu davranır. İnsanlar ona rahatlıkla açılır; ama o kendi iç dünyasını kimseye açamayabilir.

Görünmez çocuk

Görünmez çocuk, ailedeki karmaşada kendine yer bulamayan ya da yük olmamak için geri çekilen çocuktur. Az talep eder, odasında vakit geçirir, kendi başının çaresine bakar. Çoğu zaman “uslu çocuk” olarak anılır.

Yetişkinlikte görünmez çocuk, kalabalık ortamlarda sesini duyurmakta zorlanabilir. Fikirleri olsa da söylemez; bir şey istediğinde bunu hak edip etmediğini sorgular. İçinde derin bir “fark edilme” özlemi taşır, ama fark edildiğinde de rahatsız olabilir.

Roller değişebilir mi?

Roller her zaman bu kadar net değildir. Bazı insanlar farklı dönemlerde farklı roller üstlenmiştir; bazıları da birden fazla rolün karışımını taşır. Rolünü fark etmene yardımcı olabilecek bazı ipuçları şunlardır:

• Bir kriz anında ilk tepkin nedir: çözmek mi, yatıştırmak mı, geri çekilmek mi?
• Ailende senden genellikle ne beklenirdi?
• Hangi davranışın için takdir görürdün?
• Kendinle ilgili en çok hangi cümleyi duyardın?
• Bugün yorulduğunda hangi rolü bırakmak istiyorsun?

Rolünü fark etmek onu hemen bırakmak anlamına gelmez. Kahramanın sorumluluk alma becerisi, uzlaştırıcının empatisi, görünmez çocuğun iç dünyasının zenginliği gerçek armağanlardır. Mesele, bu özelliklerin sana hizmet etmesi; seni yönetmemesidir.

Rolün ötesine geçmek, çoğu zaman küçük deneylerle başlar. Kahraman rolündeysen, bir işi yarım bırakıp dinlenmeyi ya da birinden yardım istemeyi deneyebilirsin. Uzlaştırıcıysan, bir tartışmada araya girmeden durmayı ve gerilimin seni yıkmadığını görmeyi deneyebilirsin. Görünmez çocuksan, küçük bir ortamda da olsa fikrini yüksek sesle söylemeyi deneyebilirsin.

Bu deneyler ilk başta tuhaf, hatta rahatsız edici gelebilir. Çevrendeki insanlar da şaşırabilir; çünkü onlar da senin rolüne alışmıştır. Bir aile sisteminde bir kişinin rolü değiştiğinde, diğerlerinin de yerleri yavaş yavaş değişir. Bu bazen dirençle karşılanır, bazen de herkes için beklenmedik bir rahatlama getirir.

Bir Kök Aile çalışmasında rolünün hangi koşullarda doğduğuna, sana nasıl hizmet ettiğine ve bugün onun yerine neyi seçmek istediğine birlikte bakarız. Amaç rolü yok etmek değil; onu bir zorunluluk olmaktan çıkarıp bir seçenek hâline getirmektir. Böylece ailede öğrendiğin becerileri korurken, o rolün sana yüklediği ağırlığı biraz bırakabilirsin.

Unutma, rol senin kim olduğunun tamamı değildir. O rolün altında, kendi istekleri, merakları ve ihtiyaçları olan bir insan var. Asıl buluşma, onunla olandır.

Kendine sor

• Çocukken ailende hangi rolü üstlendin?
• Bu rol bugün iş hayatında ve ilişkilerinde nasıl devam ediyor?
• Bu rol sana neler kazandırdı, senden neler aldı?
• Rolünün dışına çıktığında kendini nasıl hissediyorsun?

Ailende üstlendiğin rolü ve onun bugünkü yansımalarını birlikte keşfetmek istersen, bir ön görüşme ayarlayabiliriz. Bana WhatsApp üzerinden yazman yeterli.

Bu yazı kişisel gelişim ve kişisel farkındalık amaçlıdır; herhangi bir sağlık hizmetinin yerini tutmaz.